Aprende a distinguir vogais abertas e fechadas co #DígochoEu

Ligazón á lista de reprodución en Youtube

En galego apenas imos ter que distinguir entre vogais medias abertas (ε, ᴐ) e fechadas (e, o) en posición tónica e en posición pretónica. No resto de posicións, se aparece unha vogal media, o máis habitual é que sexa fechada.

Vogais medias abertas en posición tónica

• Cando a vogal media procede dun Ĕ ou dun Ŏ latino, polo xeral temos en galego unha vogal media aberta e en castelán, un ditongo: certo, dez, deserto, destra, fel, ferro, festa, herba, hedra, inverno, lebre, mel, neto, neve, néboa, pel, pedra, sempre, sete, servo, terra, corno, logo, morte, nove, porco, proba, rogo, roda, escola, sogra, sorte.

• Teñen vogal media aberta as palabras que levan acento diacrítico. Exs.: bóla, cómpre, dó, é, fóra, nó, nós, óso, pé, póla, présa, sé, só, vén, vés, vós.

  A única excepción é o verbo pór (poñer) con o fechado.

• Practicamente todas as palabras agudas rematadas en -en son con e aberto.

  Exemplos: alén, alguén, amén, ben, cadaquén, cen, quen, parabén, parabéns, refén, tren, sen (= tempa ou vidalla).

  Excepcións: Teñen e fechado sen (prep.), en (prep.) e dolmen (con o aberto e e fechado).

• Teñen e aberto as palabras acabadas en -ense, típicas dos xentilicios (almeriense, estradense, estadounidense) e tamén o topónimo Ourense. O e aberto de Ourense mantense tamén no xentilicio: ourensán e ourensá.

  A única excepción é suspense que é con e fechado.

• Teñen e aberto quente, e as que acaban en -iente: consciente, obediente, paciente, suficiente.

  No resto dos casos hai dúas pronuncias válidas: dente, xente, presidente, influente, mente. Na zona occidental tenden a facelo fechado, e maioritariamente aberto no resto.

• Nas palabras graves terminadas en -ia, -io, -ie, o normal é que o e ou o o da sílaba tónica desas palabras sexa aberto.

  Exemplos:

  Teñen e aberto: pandemia, anorexia, cemiterio, trienio, serio, seria, serie, intemperie, especie.

  Teñen o aberto: memoria, homofobia, polinomio, microscopio.

  As excepcións máis curiosas a esta regras son:

  colexio, rexio, rexia... que teñen e fechado, aínda que outras palabras terminadas en -exio e -exia admiten as dúas pronuncias: privilexio, sacrilexio.

  Premio e femia son con e fechado. Comedia é fechado, polo xeral, aínda que tamén se admite a pronuncia con e aberto. Medio, media, multimedia sempre con e fechado.

  Necio, necia, soberbio, soberbia tamén son con e fechado, igual que recio, recia ou aprecio. Codia tamén é con o fechado.

• As acabadas en -encia teñen a pronuncia máis común con e aberto, mais hai zonas en que o fan con e fechado.

  Exs.: independencia, asistencia.

• As acabadas en -iencia son sempre con e aberto: ciencia, audiencia, paciencia.

Vogais medias fechadas en posición tónica

• As palabras acabadas en -eno, -ena, -eño e -eña pronúncianse con e pechado. Exs.: neno, pequeno, empeño, leña.

• As palabras acabadas en -ono, -ona, -oño e -oña pronúncianse con o pechado. Exs: outono, bombona, mono, mona, zanfona, papona, moño, soño, vergoña.

  Excepción: demoño é con o aberto igual que demo é con e aberto.

• Teñen o pechado tamén todas as palabras acabadas en -onza e -onzo. Ex.: vergonza.

  Son con o pechado as palabras acabadas en -on e -ons. Exs.: recesión, papón, pantalóns, saltóns, non.

  As únicas excepcións son con e don

  con: “a preposición ten o pechado” mais con co significado de “pena” é con o aberto

  Don pode ser aberto ou fechado en calquera dos significados. Iso si, dona é con o fechado

• Todas as palabras terminadas en -onta e -onto son con o fechado: remonta, pronta, conta, conto, pronto, reconto.

• E tamén se pronuncian con o fechado a inmensa maioría das terminadas en -onte: ponte, fonte, monte, rinoceronte, horizonte.

  Só hai unha excepción: teñen o aberto onte, antonte e trasantonte.

• Os adverbios terminados en -mente son con e fechado. Cando se une un adxectivo co sufixo -mente as dúas conservan a súa pronuncia: conscientemente (aberto o primeiro e fechado o segundo).

• As palabras terminadas en -ea e -eo adoitan ser con e fechado.

  Exemplos con -ea: aldea, batea, cea, chea, fea.

  Todas menos dúas: idea e cheminea, que son con e aberto.

  O e de marea e diarrea pode ser aberto ou fechado.

  Exemplos con -eo: europeo, feo, cheo, mareo, xeo. Agás ceo e evanxeo, que son con e aberto.

  Fideo pode ser aberto ou fechado. E atención á palabra veo: con e fechado é a palabra que se usa na expresión “darlle ao veo”, con e aberto é o pano que levan as noivas na cabeza “Levaba un veo precioso”.